ارزش یکبار خواندن را دارند

تعداد بازدید:۴۵۲

*******************************************************************************************************************

سیر تکامل تعریف سواد

********************************************************************************************************************



●اولین تعریف
○توانایی خواندن و نوشتن
اولین تعریفی که از سواد در اوایل قرن بیستم ارائه شد، صرفا به توانایی خواندن و نوشتن زبان مادری معطوف بود. طبق این تعریف، فردی با سواد محسوب می‌شد که توانایی خواندن و نوشتن زبان مادری خود را داشته باشد.

●دومین تعریف
○اضافه شدن یاد گرفتن رایانه و یک زبان خارجی
در اواخر قرن بیستم، سازمان ملل تعریف دومی از سواد را ارائه کرد. در این تعریف جدید، علاوه بر توانایی خواندن و نوشتن زبان مادری، توانایی استفاده از رایانه و دانستن یک زبان خارجی هم اضافه شد. بدین ترتیب به افرادی که توان خواندن و نوشتن، استفاده از رایانه و صحبت و درک مطلب به یک زبان خارجی را داشتند، باسواد گفته شد. قاعدتا طبق این تعریف بسیاری از دانشجویان و دانش‌آموختگان دانشگاهی کشور ما بی‌سواد محسوب می‌شوند چون دانش زبان خارجی بیشتر افراد کم است.

●سومین تعریف
○اضافه شدن ۱۲ نوع سواد
سازمان ملل در دهه دوم قرن ۲۱، باز هم در مفهوم سواد تغییر ایجاد کرد. در این تعریف سوم کلا ماهیت سواد تغییر یافت. مهارت‌هایی اعلام شد که داشتن این توانایی‌ها و مهارت‌ها مصداق باسواد بودن قرار گرفت. بدین ترتیب شخصی که در یک رشته دانشگاهی موفق به دریافت مدرک دکترا می شود، حدود ۵ درصد با سواد است. این مهارت‌ها عبارت اند از:

۱- سواد عاطفی : توانایی برقراری روابط عاطفی با خانواده و دوستان
۲- سواد ارتباطی : توانایی برقراری ارتباط مناسب با دیگران و دانستن آداب اجتماعی
۳- سواد مالی : توانایی مدیریت مالی خانواده، دانستن روش‌های پس‌انداز و توازن دخل و خرج
۴- سواد رسانه‌ای : این که فرد بداند کدام رسانه معتبر و کدام نامعتبر است
۵- سواد تربیتی : توانایی تربیت فرزندان به نحو شایسته
۶- سواد رایانه‌ای : دانستن مهارت‌های راهبری رایانه
۷- سواد سلامتی : دانستن اطلاعات مهم درباره تغذیه سالم و کنترل بیماری‌ها.
۸- سواد نژادی و قومی : شناخت نژادها و قومیت‌ها بر اساس احترام و تبعیض نگذاشتن.
۹- سواد بوم شناختی : دانستن راه‌های حفاظت از محیط زیست.
۱۱- سواد تحلیلی : توانایی شناخت، ارزیابی و تحلیل نظریه‌های مختلف و ایجاد استدلال‌های منطقی بدون تعصب و پیش فرض.
۱۱- سواد انرژی : توانایی مدیریت مصرف انرژی.
۱۲- سواد علمی : علاوه بر سواد دانشگاهی، توانایی بحث یا حل و فصل مسائل با راهکارهای علمی و عقلانی مناسب.

از آن جا که با سواد بودن به یادگیری این مهارت‌ها وابسته شد، قاعدتا سیستم آموزشی کشورها هم باید متناسب با این مهارت‌ها تغییر رویه می‌داد که متاسفانه فعلا سیستم آموزشی کشور ما، هنوز هیچ تغییری در زمینه آموزش مهارت‌های فوق نکرده است.

●چهارمین ‌و جدیدترین تعریف
○علم با عمل معنا می‌شود
با این حال و به تازگی «یونسکو» یک بار دیگر در تعریف سواد تغییر ایجاد کرد. در این تعریف جدید، توانایی ایجاد تغییر، ملاک با سوادی قرار گرفته است، یعنی *شخصی با سواد تلقی می‌شود که بتواند با استفاده از خوانده‌ها و آموخته‌های خود، تغییری در زندگی خود ایجاد کند.

در واقع، این تعریف مکمل تعریف قبلی است؛ چراکه، صرفا دانستن یک موضوع به معنای عمل به آن نیست. در صورتی که مهارت‌ها و دانش آموخته شده باعث ایجاد تغییر معنادار در زندگی شود، آن گاه می‌توان گفت این فرد، انسانی با سواد است.

 

*************************************************************************************************

*بخشی از کتاب*
*میخوام آدم حسابی باشم*
*از خانم نیکیتا جامعه شناس* *سوییسی*

*************************************************************************************************
(ارزش هزاربارخواندن دارد)

*سلام، ۲دقیقه وقت بزارید این متن رو بخونید، قول میدم حال تون خیلى خوب خواهد شد*.


ثانیه به ثانیه عمر را با لذت سپری کن ،
در هر کار و هر حال
کار، تفریح، رانندگی، آموختن، مطالعه، آشپزی، نظافت، خوردن، آشامیدن، عشق ورزی، حرف زدن، سکوت، تفکر، دوست داشتن، نیایش و ....
زندگی فقط در رسیدن به هدف خلاصه نشده

ما به اشتباه اینگونه مى اندیشیم:
درسم تمام شود، راحت شوم
غذایم را بپزم، راحت شوم
اتاقم را تمیز کنم، راحت شوم
برسم به مقصد، راحت شوم
پروژه ام تمام شود، راحت شوم

تمام شود که چه شود؟
مادامی که زنده هستیم و زندگی مى کنیم هیچ فعالیتی تمام شدنی نیست بلکه آغاز فعالیتی دیگر است..

پس چه بهتر که در حین انجام دادن هر کاری لذت بردن را فراموش نکنیم نه مانند یک ربات فقط به انجام دادن بپردازیم و به تمام شدن و فارغ شدن..

حتی هنگامیکه دستها را مى شوییم نیز میتوانیم با لذت اینکار را انجام دهیم
یکبار امتحان کنید
آب چه زیبا و آرام پوست دستتان را نوازش مى کند
به آب نگاه کنید و لذت ببرید
و آنجاست که احساس خوب زندگی کم کم به سراغتان مى آید ....

لذت باعث قدرتمند شدن مى شود و به طرز باور نکردنی باعث بالا رفتن اعتماد به نفس مى شود .....
لذت بردن هدف زندگی است
تا میتوانی همه کارها و فعالیت ها را با لذت همراه کن .....
حتی نفس کشیدن که کمترین فعالیت توست .....

دو تعریف جدید و جالب ﮐﻪ خوب است به عمقش فکر کنیم:
ﻋﺼﺒﺎﻧﯿﺖ؛ ﯾﻌﻨﯽ ﺗﻨﺒﯿﻪ ﺧﻮﺩ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺍﺷﺘﺒﺎﻩ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ!
ﮐﯿﻨﻪ؛ ﯾﻌﻨﯽ ﺧﻮﺭﺩﻥ ﺯﻫﺮ ﺑﺮﺍﯼ ﮐﺸﺘﻦ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ!

ﻫﯿﭻ ﺍﻧﺴﺎﻧﯽ ﺑﻪ خوشبختی وﺳﻌﺎﺩﺕ ﻧﻤﯽ ﺭﺳﺪ،
ﻣﮕﺮ ﺁﻧﮑﻪ ﺩﻭ ﺑﺎﺭ ﺯﺍﺩﻩ ﺷﻮﺩ

ﯾﮏ ﺑﺎﺭ ﺍﺯ ﻣﺎﺩﺭ خویش
ﻭ ﺑﺎﺭ ﺩﯾﮕﺮ ﺍﺯ خویشتن ﺧﻮﯾش، ﺗﺎ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺩﺭﻭﻧﺶ،
در زﺍﯾﺶ ﺩﻭﻡ، ﻫﻮﯾﺪﺍ ﺷﻮﺩ
ﻭ ﺣﯿﺎﺕ ﻭﺍﻗﻌﯽ ﺍﻭ ﺁﻏﺎﺯ ﮔﺮﺩﺩ.

آری نقص یا کمبود زیبایی در چهره یک فرد را اخلاق خوب او تکمیل می کند ....
اما کمبود یا نبود اخلاق را، هیچ چهره ی زیبایی نمی تواند تکمیل کند ....

پایه و بنای شخصیت انسان ها بر رفتار و کردارشان میباشد، و زیباترین شخصیت ها متعلق به پاک ترین قلبها و دلهای پاک و انسان های خوش اخلاق دنیاست.


*تقدیم به همه ی انسانهای نیک*

*********************************************************************************************

ضرورت آموزش خانواده وتوجه به نقش تعلیم و تربیت

********************************************************************************************

دکتر احمد به‌پژوه‌ استاد روان‌شناسی دانشگاه‌ تهران در یادداشتی که در اختیار نشریه «نامه شورا» قرار داده‌اند به ضرورت‌ آموزش خانواده و توجه به نقش تعلیم و تربیت‌ پرداخته است که با توجه به اهمیت موضوع، بازنشر این یادداشت تقدیم شما می‌شود:

چند سؤال‌
* من‌ چگونه‌ پدری‌ هستم‌؟
* من‌ چگونه‌ مادری‌ هستم‌؟
* آیا من‌ خود به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، الگوی‌ شایسته‌ای‌ هستم‌؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، به‌ فراهم‌ کردن‌ امکانات‌ رشد و شکوفایی‌ همه‌جانبۀ‌ توان‌های‌ بالقوة‌ فرزندم‌ توجه‌ دارم‌؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، توانسته‌ام‌ به نیازهای‌ همه‌جانبۀ‌ فرزندم‌ پاسخ مناسب دهم‌؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، می‌دانم‌ فرزندم‌ از من‌ چه‌ انتظارهایی‌ دارد؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، به‌ قدر کافی‌ با روان‌شناسی‌ رشد و اصول فرزندپروری‌ آشنایی‌ دارم‌؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، فرزندم‌ را برای‌ ورود به‌ مدرسه‌ و جامعه‌ آماده‌ و آگاه‌ کرده‌ام‌؟
* آیا من به‌ عنوان‌ پدر یا مادر‌، به‌ نقش‌ها و مسئولیت‌های‌ خود آشنایی‌ دارم؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، هیچ‌گاه به‌ ارزیابی‌ رفتار خود پرداخته‌ام‌؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، سعی‌ می‌کنم‌ در تربیت فرزند یا فرزندانم کورکورانه و تنها به‌ روش‌ گذشتگان‌ توجه‌ کنم‌؟ آیا همواره‌ می‌گویم‌ که‌ پدر من‌ این‌ طور می‌گفت‌ و این‌ کار را می‌کرد یا مادر من‌ این‌ کار را می‌کرد و یا این‌ گونه‌ می‌گفت‌؟
* آیا من‌ به‌ عنوان‌ پدر یا مادر، می‌دانم چرا آموزش‌ خانواده‌ به‌ عنوان‌ یک‌ راهبرد پیشگیرانه‌، ضرورت دارد‌؟
از کجا باید آغاز کرد؟
بی‌شک‌ خانواده‌، به عنوان نهادی مقدس و بی‌بدیل، نخستین، مهم‌ترین‌ و اصلی‌ترین‌ پرورشگاه‌ و آموزشگاه‌ فرد محسوب‌ می‌شود و یکی‌ از نهادهای‌ آموزشی‌ و پرورشی‌ عمدة‌ جامعه‌ است‌. بنابراین‌ بیان هر گونه سخن و اندیشه‌ای دربارۀ تربیت کودکان و نوجوانان و داشتن هر گونه‌ انتظاری‌ از آنان‌ بی‌توجه‌ به‌ نقش حیاتی خانواده، سخن و اندیشه‌ای نادرست قلمداد می‌شود و انتظاری‌ عبث‌ و بیهوده‌ است (به‌پژوه، 1394)‌. در تعلیم‌ و تربیت‌ فرزندان‌ سؤال‌های‌ مهمی‌ مطرح‌ هستند‌ (مانند سؤال‌های مطرح شده) که‌ همة‌ ما پدران و مادران، معلمان و مربیان باید صمیمانه‌ و صادقانه‌ به‌ آنها بیندیشیم‌ و پاسخ‌ مناسب‌ بدهیم‌.
اساس‌ یک‌ جامعة‌ سالم‌ را خانواده‌های‌ سالم‌ می‌سازد. هر فردی‌ در خانواده‌ای‌ به‌ دنیا می‌آید، بزرگ‌ می‌شود و تکامل‌ می‌یابد. این‌ خانوادة‌ سالم‌ است‌ که‌ انسان‌ سالم‌ پرورش‌ می‌دهد. خانوادة‌ سالم‌، خانواده‌ای‌ است‌ که‌ به‌ نیازهای‌ همه‌جانبۀ اعضای‌ خود در گسترة‌ حیات‌ توجه‌ دارد و سعی‌ می‌کند به‌ انتظارها و نیازهای‌ آنان‌ به‌ شیوه‌های‌ درست‌ پاسخ‌ دهد. خانوادة‌ سالم‌، خانواده‌ای‌ است‌ که‌ در اندیشۀ‌ پرورش‌ انسان‌های‌ رشید است‌ و انسان‌های‌ رشید، کسانی‌ هستند که‌ به‌ رشد همه‌ جانبه‌ نایل‌ شده‌اند. بدیهی‌ است‌ برای‌ نایل‌ شدن‌ به‌ رشد همه‌ جانبه، توجه به نیازهای همه جانبه و‌ آموزش‌ همه‌ جانبه‌ ضروری است‌.
بی‌دلیل‌ نیست‌ که‌ اکثر روان‌شناسان، مشاوران‌ و متخصصان‌ تعلیم‌ و تربیت‌ در فرایند مطالعة‌ ناهنجاری‌های‌ رفتاری‌ و عاطفی‌ کودکان‌، ریشۀ‌ رفتارهای‌ نابهنجار را در گذشتة‌ فرد، یعنی‌ در دوران‌ کودکی‌ و در بستر خانواده‌ جستجو می‌کنند. زمانی‌ که‌ با ناهنجاری‌های‌ رفتاری‌ و عاطفی‌، مانند لجبازی‌، شب‌ادراری‌، ناخن‌ جویدن‌، پرخاشگری‌، دزدی‌ و دروغ‌گویی‌ کودکان‌ روبه‌رو می‌شویم‌ و قدم‌ به‌ قدم‌ به‌ عقب‌ باز می‌گردیم‌ و شرایط‌ رشد کودک‌ را از بدو انعقاد نطفه‌، دوران‌ بارداری‌ مادر و دوران‌ شیرخوارگی‌ تا زمان‌ حاضر مورد مطالعه‌ قرار می‌دهیم‌، ملاحظه‌ می‌شود که‌ این‌ گونه‌ رفتارها در اکثر موارد معلول‌ هستند، نه‌ علت‌. بی‌شک‌ علت‌ها را در درجۀ‌ نخست‌ در خانواده‌ و در رابطه‌ با مثلث‌ مقدس‌ پدر و مادر و فرزند و در قدم‌ بعدی‌ در مدرسه‌ و در رابطه‌ با معلمان‌ و مربیان‌ و سپس‌ در عرصۀ جامعه‌ باید مورد مطالعه‌ و بررسی‌ قرار داد.
کودکان‌ پیش‌ از ورود به‌ دبستان‌، بر اثر آموزش‌ و پرورش‌ غیر رسمی‌ و با استفاده‌ از قدرت‌ یادگیری‌، تقلید و الگوبرداری‌، رفتارها و مهارت‌های‌ گوناگون‌ را در خانواده‌ یاد می‌گیرند و به‌ کار می‌بندند. از این‌ رو، شایسته‌ است‌ پیش‌ از ورود آنان‌ به‌ مدرسه‌، رفتارها و مهارت‌های‌ مورد نظر را با برنامه‌ ریزی‌ و از طریق‌ آموزش‌ و پرورش‌ مناسب‌ و سازمان‌ یافته‌، به‌ تدریج‌، آگاهانه‌ و با شکیبایی‌ به‌ آنها آموخت‌. از این‌ رو، از نظر متخصصان‌ آموزش‌ و پرورش‌، آموزش‌ مادران‌ و پدران‌ در دورۀ‌ پیش‌ از دبستان‌ و ارتقای‌ سطح‌ آگاهی‌ آنان‌ به‌ عنوان‌ یک‌ راهبرد پیشگیری‌ همواره‌ از اهمیّت‌ خاصی‌ برخوردار است‌. آموزش‌ خانواده‌ها از این‌ فکر نشأت‌ می‌گیرد که‌ توانایی‌ مادران‌ و پدران‌ در امر تعلیم‌ و تربیت‌ فرزندانشان‌ در گرو دانایی‌ آنان‌ در زمینة‌ دانش‌ روان‌شناسی‌ و دانش‌های‌ وابسته‌ است‌. بخشی‌ از دانش‌هایی‌ که‌ ضرورت‌ دارد هر مادر یا پدری‌ هر چه‌ زودتر با آن‌ آشنا شود، دانش مربوط به تعریف تعلیم و تربیت، هدف‌های تعلیم و تربیت، روان‌شناسی رشد و دانش‌ مربوط‌ به‌ اصول فرزندپروری و شیوة‌ برقراری‌ رابطه‌ با فرزند در فرایند رشد است (به‌پژوه،1394 ـ 1395)‌.
در مکتب‌ مقدس‌ اسلام‌، انتظارها، تکالیف‌، حقوق و وظایف‌ انسان‌ها دو جانبه‌ و به‌ طور متقابل‌ هستند. اگر شوهر نسبت‌ به‌ زن‌ حقوقی‌ دارد، زن‌ هم‌ نسبت‌ به‌ شوهر حقوقی‌ دارد. به‌ همین‌ ترتیب‌ اگر والدین‌ نسبت‌ به‌ فرزندان‌ وظایفی‌ دارند، فرزندان‌ هم‌ نسبت‌ به‌ والدین‌ وظایفی‌ دارند. بدین‌ منوال‌ معلم‌ نسبت‌ به‌ شاگرد و شاگرد نسبت‌ به‌ معلم‌، رهبری‌ کنندگان‌ نسبت‌ به‌ رهبری‌ شوندگان‌ و رهبری‌ شوندگان‌ نسبت‌ به‌ رهبری‌ کنندگان‌ دارای‌ حقوق و انتظارهای‌ متقابل‌ هستند که‌ هر دو جانب‌ باید رعایت‌ کنند.
مشکل‌ یا مشکلات‌ هنگامی‌ آغاز می‌شود که‌ انسان‌ها به‌ این‌ رابطة‌ دو جانبه‌ یا متقابل‌ توجه‌ نمی‌کنند و فقط‌ یک‌ جانب‌ به‌ وظایف‌ خود عمل‌ می‌کند، انتظارهای‌ خود را مطرح‌ می‌نماید و اصرار می‌ورزد. برای‌ مثال،‌ اکثر مواقع‌ پدران‌ و مادران‌ به‌ طور یک‌ جانبه‌ از فرزند یا فرزندان‌ خود، انتظارهایی‌ را مطرح‌ می‌کنند و چنین اظهار می‌کنند: «ما از شما انتظار داریم‌ این‌ گونه‌ رفتار کنید، ما از شما انتظار داریم‌ این‌ گونه‌ باشید و مانند آن‌». امّا کمتر می‌اندیشند که‌ فرزند یا فرزندان‌ آنان‌ نیز از والدین‌ انتظارهایی‌ دارند که‌ والدین‌ باید مسئولانه‌، صمیمانه‌ و صادقانه‌ و به‌ موقع‌ به‌ آنها پاسخ‌ دهند. در غیر این‌ صورت‌، یعنی‌ عدم‌ توجه‌ و پاسخگویی‌ به‌ انتظارهای‌ فرزندان‌، مسایل‌ و مشکلات‌ گوناگون‌، ناامنی‌ها و آشفتگی‌های‌ روانی‌ و عاطفی‌ به‌ وجود می‌آورد.
بنابراین‌ آموزش‌ خانواده‌ها به‌ خصوص‌ در دورة‌ پیش‌ از دبستان‌ به‌ طور مضاعف‌ احساس‌ می‌شود. در برنامۀ‌ آموزش‌ خانواده‌، توجه‌ به‌ نیازها، انتظارها و تأکید بر آموزش‌ مهارت‌های‌ اساسی‌ کودکان‌، توسط‌ مادران‌ و پدران‌ و مربیان‌ جایگاه‌ ویژه‌ای‌ را به‌ خود اختصاص‌ داده‌ است‌. از این‌ رو، با قاطعیت‌ باید گفت‌ که‌ نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌، هیچ‌ گاه‌ بدون‌ آموزش‌ خانواده‌ها و مشارکت‌ خانواده‌ها موفق‌ نخواهد شد. به‌ بیان‌ دیگر آموزش‌ خانواده‌، امری‌ واجب‌ است؛ زیرا خانواده‌هایی‌ که‌ فرزندی در دورة‌ پیش‌ دبستانی‌ دارند بیشتر به‌ حمایت‌های‌ آموزشی‌، اجتماعی‌ و اقتصادی‌ نیاز دارند و باید بیشتر در برنامه‌ها و فعالیت‌های‌ آموزشی‌، پرورشی‌ و توان‌بخشی‌ فرزندانشان‌ مشارکت‌ داده‌ شوند.
در این‌ بخش‌ شایسته‌ است‌ اشاره‌ شود که‌ آموزش‌ خانواده مانند هر امر دیگری‌ نیاز به‌ برنامه‌ریزی‌ دارد و آموزش‌ خانواده‌ بدون‌ برنامه‌ریزی‌ و مشخص‌ کردن‌ هدف‌ها، روش‌ها و محتوا، تلاشی‌ ناموفق‌ و ناکامل‌ خواهد بود. از این‌ رو به‌ مدرسان‌ و برنامه‌ریزان‌ آموزش‌ خانواده‌ توصیه‌ می‌شود در وهلۀ‌ نخست‌ به‌ برنامه‌ریزی‌ مبتنی‌ بر نیازهای‌ شرکت‌ کنندگان‌ و یا نیازسنجی بپردازند (به‌پژوه، 1394ـ 1395).
باور ما این‌ است‌ که‌ چنانچه‌ پدران‌، مادران‌، معلمان‌ و مربیان‌ در گسترة‌ حیات‌ و در چرخة‌ رشد با وادی‌های‌ شناخت‌ آشنا شوند، به‌ طور قطع‌ در ایفای‌ نقش‌ها و مسئولیت‌های‌ خود بیش‌ از پیش‌ موفق‌تر و توانمندتر خواهند بود. به‌ دیگر سخن‌، باور ما این‌ است‌ که‌: توانا بود، هر که‌ دانا بود. البته‌ باید مشخص‌ شود کدام‌ دانایی‌هاست‌ که‌ به‌ انسان‌ توانایی‌ می‌بخشد. به‌ نظر اینجانب‌ پنج‌ وادی‌ یا مجموعة‌ دانش‌هایی‌ است‌ که‌ ضرورت‌ دارد هر پدر و مادری‌ آنها را کسب‌ کند (نک: به‌پژوه، 1394).
توجه‌ به‌ اصل‌ علت‌ و معلول‌
همۀ دانشمندان و متخصصان عالم بر این‌ باور هستند‌ که‌ در جهان هستی، هیچ‌ پدیده‌ و رفتاری‌ به طور تصادفی‌ به‌ وقوع‌ نمی‌پیوندد و خود به‌ خود رخ‌ نمی‌دهد، بلکه‌ مجموعۀ‌ عوامل‌ است‌ که‌ دست‌ به‌ دست‌ هم‌ می‌دهد و پدیده یا رفتار خاصی را به وجود می‌آورد. نکتۀ دیگر این است که آیا من‌ در برخورد با پدیدۀ خاصی، به‌ آن‌ پدیده‌ به‌ عنوان‌ یک‌ معلول‌ نگاه‌ می‌کنم‌ و یا به‌ عنوان‌ یک‌ علت‌؟ این‌ سؤالِ بسیار مهمی‌ است‌. در برخورد با ناهنجاری‌های‌ گوناگون‌ ملاحظه می‌شود‌ در اغلب موارد آن ناهنجاری‌ها، معلول‌ هستند، مانند ناهنجاری‌های‌ عاطفی‌، رفتاری‌، اخلاقی‌ و اجتماعی‌. بنابراین‌ علت‌ها کجاست‌؟ و کجا باید این‌ علت‌ها را جستجو کرد؟! در مجموعۀ‌ عواملی‌ که‌ به‌ عنوان‌ علت‌ها دخالت‌ دارند، جایگاه‌ خانواده‌ کجاست‌؟ آغازِ شدن‌ انسان‌ از کجاست‌؟ جز خانواده؟‌ نخستین و مهم‌ترین‌ الگوها چه کسانی هستند؟ و این‌ که‌ در حدیثی به نقل از حضرت رسول (ص) تأکید شده است سه‌ بار به مادر احترام بگذارید‌، آیا بیانگر اهمیت‌ نقش مادر و بیانگر اهمیت‌ مسئولیت‌ مادر، به‌ لحاظ‌ وجود‌ روابط‌ نزدیک‌ و عاطفی‌ که مادر با فرزند دارد، نیست؟
از این‌ رو، این‌ گونه‌ سؤال‌ها و سؤال‌های‌ مشابه‌ دیگر که در آغاز مقاله مطرح شد، به‌ ما کمک‌ می‌کند تا درست‌ بیندیشیم‌ و درست‌ فکر کنیم‌ و فرزندانمان‌ را درست‌ تربیت‌ کنیم‌ و تعلیم‌ دهیم‌. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، فرزندان‌ ما در درجۀ نخست محصول‌ خانواده‌اند. این‌ خانواده‌ است‌ که‌ ما را تربیت‌ می‌کند؛ این‌ خانواده‌ است‌ که‌ کانون‌ رشد و تعالی‌ ماست؛ این‌ خانواده‌ است‌ که‌ شخصیت‌ ما را شکل‌ می‌دهد؛ این‌ خانواده‌ است‌ که‌ نیازهای‌ ما را پاسخ‌ می‌دهد؛ این‌ خانواده‌ است‌ که‌ ریشه‌ها را محکم‌ و مصونیت‌ ایجاد می‌کند. تحقیقات نشان می‌دهد که اکثر افراد معتاد از خانواده‌های‌ بحرانی‌ می‌آیند. به بیان دیگر اعتیاد، معلول‌ است‌ و علت‌های آن را باید در درجۀ‌ اول‌ در خانواده جست و جو کرد‌.
برای توضیح بیشتر اجازه فرمایید مثالی بزنم؛ فرض‌ کنید در فضا و محیطی که شما قرار دارید، میکروب‌ و یا ویروس‌ سرماخوردگی‌ یا آنفولانزا وجود دارد، کدام‌ بدن‌ است‌ که‌ سرما می‌خورد؟ آن‌ بدنی‌ که‌ آسیب‌پذیر است؛ تغذیه‌ نامناسب‌، خواب‌ کم‌، خستگی‌ بدنی‌، استرس‌، اضطراب‌ و یا ضعف‌های‌ بدنی‌، عوامل‌ روانی‌ و عوامل‌ جسمانی‌ گوناگونی‌ بدن شما را آسیب‌پذیر می‌کند.
مثال دیگر، فرض کنید در مسیر دختری‌ کسی‌ پیدا ‌شود که‌ به او بگوید «عجب‌ قد و بالایی! عجب‌ مویی!‌» کدام‌ دختر است‌ که‌ پایش‌ می‌لغزد و فوری جذب این گونه محبت‌های کاذب می‌شود؟ آن‌ دختری‌ که‌ از خانوادۀ‌ ناامن‌ می‌آید و آن‌ دختری که‌ از خانواده‌ای‌ می‌آید که‌ به‌ نیازهای‌ روانی‌ او توجه‌ نشده‌ است‌. شاید شما ماجرای جنایت‌ دختر و پسری را که‌ چند سال‌ پیش‌ در تهران رخ‌ داده‌ بود، شنیده‌اید یا خوانده‌اید (روزنامۀ خبر، 1375). پدر دختر در گفت و گویی پس از حادثه، اظهار کرده‌ بود: «هر کاری‌ از دستم‌ برمی‌آمد برای‌ او (دخترم‌) کرده‌ام! و از این‌ بابت‌ خیالم‌ راحت‌ است‌ که‌ او‌ در زندگی‌ هیچ کاستی‌ نداشته‌ است!» منظور پدر‌ احتماًلاً امور مادی‌ و نیازهای‌ جسمانی‌ دخترش بوده است؛ اما آیا پدر به نیازهای‌ عاطفی‌ دخترش هم توجه داشته است‌؟ به نیازهای‌ روانی‌ او چه طور‌؟ آیا حضور فعال در خانه داشته است‌؟ احترام‌ و محبت‌ چه طور‌؟ باهم‌ صحبت‌ کردن‌ و باهم‌ بودن و باهم به‌ گردش‌ رفتن‌، چه‌؟ آیا فضای نیایش و معنویت در خانه و خانواده‌ حکمفرما بوده است؟
مثالی دیگر، فرض کنید‌ شما کنار جویباری‌ ایستاده‌اید و می‌بینید که‌ رگه‌های‌ قرمز رنگی‌ در آب ایجاد شده‌ است‌، شما مدام آن‌ رگه‌های آلوده را پاک‌ می‌کنید، اما مشاهده می‌کنید که باز هم‌ ادامه‌ دارد. در این وضعیت آدم‌ عاقل‌ قدم‌ به‌ قدم‌ به عقب‌ می‌رود و سعی می‌کند علت‌ آلودگی را کشف و شناسایی‌ ‌کند. فرض‌ کنید می‌بیند پارچۀ‌ آلوده‌ای‌ آنجا قرار دارد‌، آن‌ پارچه را برمی‌دارد و می‌بیند آب‌ صاف‌ شد. بنابراین، در برخورد با مسایل‌ رفتاری‌ و ناهنجاری‌های فردی و اجتماعی، باید سراغ‌ ریشه‌ها و علت‌ها برویم‌ و در اغلب موارد ریشه‌ها در خانواده‌ است‌. فرایند علت شناسی از همسرگزینی، بدو انعقاد نطفه، دوران بارداری، شرایط وضع حمل، دوران کودکی شروع‌ می‌شود و به زمان کنونی ختم می‌گردد‌. جای‌ تعجب‌ نیست‌، زمانی که سرگذشت‌ بزرگان‌ دین‌ و دانش‌ را مطالعه‌ می‌کنیم‌، ملاحظه می‌شود‌ مادران‌ آنان خاطراتی از دوران بارداری و شیرخوارگی نقل‌ می‌کنند که قابل تأمل است. برای مثال، مادر در دوران‌ بارداری‌ شرایط خاصی داشته و به گونه‌ای‌ خاص رفتار کرده‌ است؛ برای مثال، ‌مادر بدون‌ وضو به‌ بچه‌ شیر نمی‌داده و در دوران‌ شیرخوارگی‌ از آرامش و امنیت روانی برخوردار بوده‌ است‌. گفتنی است که خانوادۀ سالم در مقایسه با خانوادۀ ناسالم آثار و پیامدهای متفاوتی به دنبال دارد که در مبحث‌ بعدی مورد مطالعه قرار می‌گیرد.
مطالعۀ‌ خانوادة‌ سالم‌ در مقایسه‌ با خانوادة‌ ناسالم‌
انسان،‌ موجودی‌ تک بعدی نیست‌ و‌ در حالی که از یکپارچگی، وحدت و کلیت‌ برخوردار است، ابعاد گوناگون‌ دارد و هر بعد بر بعد دیگر اثر می‌گذارد. بنابراین‌ ما به‌ دنبال‌ تعلیم‌ و تربیت‌ همۀ ابعاد وجودی انسان‌ هستیم؛ انسانی «رشید» است که به رشد همه جانبه رسیده و تمام‌ ابعاد وجودی او رشد کرده است. در این‌ ارتباط،‌ داستان‌هایی‌ از قبیل‌ فیل‌ مولوی‌ یا تمثیل‌های‌ دیگر، به‌ ما کمک‌ می‌کند که‌ انسان‌ را به صورت یک کلیت یکپارچه در نظر بگیریم‌ و آثار خانواده بر فرایند رشد انسان را در همۀ ابعاد مورد بررسی قرار دهیم. برای مطالعۀ آثار خانواده بر فرایند رشد، دو رهیافت‌ عمده وجود دارد:
الف- مطالعۀ‌ خانواده‌های‌ سالم‌ که‌ فرزندان‌ سالم‌ و صالح‌ تربیت‌ کرده‌اند، و یا می‌کنند.
ب- مطالعۀ‌ خانواده‌های‌ ناسالم‌ که‌ فرزندان‌ ناصالح‌ تربیت‌ کرده‌اند، و یا می‌کنند.
بدیهی است که ما از هر دو رهیافت‌ درس‌ می‌گیریم؛ هم‌ از خانواده‌هایی‌ که‌ فرزند صالح‌ تربیت‌ کرده‌اند، مانند خاندان‌ اهل‌ بیت‌ عصمت‌ (صلوات‌ الله‌ علیهم‌ اجمعین)‌ و هم‌ از خانواده‌هایی که فرزند ناصالح دارند‌. از خانوادۀ‌ سالم‌ می‌توانیم درس‌ بگیریم‌ و الگو بر‌داری کنیم‌. از این رو، تصادفی‌ نیست‌ که‌ فرزندی‌ صالح و اهل‌ می‌شود. گاهی‌ مادر یا پدری‌ به‌ پدر یا مادری دیگر‌ رو می‌کند و می‌گوید: «خانم‌ یا آقا خوش‌ به‌ حال‌ شما که‌ فرزندتان‌ اهل‌ است‌» و بعد به شوخی می‌پرسد: «شما چه‌ کار کرده‌اید؟ آیا از قرص‌ یا آمپول‌ خاصی استفاده کرده‌اید، تا ما هم‌ از آنها استفاده کنیم و در نتیجه‌ فرزندمان‌ اهل‌ شود؟!» به طور قطع این طور نیست، بلکه مجموعۀ‌ عوامل‌ و مجموعۀ‌ مراقبت‌ها و آگاهی‌ها و شناخت‌هاست‌ که‌ موجب‌ شده‌ فرزندی صالح، سالم و اهل‌ بشود.
در مقابل،‌ فرزندی‌ که‌ نااهل‌ و ناصالح‌ شده و دچار ناهنجاری‌های‌ عاطفی و رفتاری‌ است‌ (مانند، پرخاشگری‌، لجبازی‌، شب‌ ادراری‌، ناخن‌ جویدن،‌ بزهکاری،‌ اعتیاد، خودکشی‌ و میل‌های جنسی زودرس‌) بر اثر وجود خانوادۀ ناسالم و عوامل دیگر این گونه شده است. آیا می‌توان این‌ قبیل‌ ناهنجاری‌ها را به تصادف‌ نسبت داد‌؟ آیا این‌ گونه‌ ناهنجاری‌ها یک‌ شبه‌ پدیده‌ آمده‌ است‌؟ در این موقعیت، زمانی‌ که‌ مشکل‌ مورد نظر را قدم‌ به‌ قدم‌ بررسی‌ می‌کنیم،‌ ملاحظه می‌شود‌ که‌ مشکل‌ از یک‌ خانوادۀ‌ ناسالم و بحرانی‌ آغاز می‌شود. ما منکر تأثیر عوامل‌ مدرسه‌ و معلم‌ و دبیر و کوچه‌ و خیابان‌ و محله‌ و رسانه‌ها و تلویزیون‌ نیستیم‌، ولی‌ می‌گوییم‌ همۀ امور و رفتارها ریشه در خانواده دارد و از خانواده آغاز می‌شود، گرچه همۀ امور و رفتارها به خانواده ختم نمی‌شود. یک‌ خانوادۀ‌ سالم‌ و یک‌ خانۀ‌ امن‌، موجب‌ می‌شود یک‌ انسان‌ رشید و سالم‌ و با نشاط تربیت‌ شود. ما باید‌ به‌ سیرۀ‌ ائمۀ‌ معصومین‌ (صلوات‌ الله‌ علیهم‌ اجمعین‌) و روش پدران‌ و مادرانی‌ که‌ موفق‌ شده‌اند، فرزندان‌ صالح تربیت‌ کنند، توجه‌ کنیم‌ و رفتار آنان‌ را الگو قرار دهیم‌. ما از یک‌ دیگر یاد می‌گیریم‌ و به‌ یک‌ دیگر یاد می‌دهیم‌. بررسی‌ کنید یک‌ مادر موفق‌ و یک‌ پدر موفق‌ چه کار کرده‌ است و یا چگونه رفتار می‌کند‌؟ آیا با فرزندش‌ رابطة‌ صمیمی‌ داشته‌ است و یا دارد؟ آیا خود الگوی‌ شایسته‌ای‌ بوده‌ است‌؟
از سوی‌ دیگر وقتی‌ به‌ اطراف‌ خود نگاه‌ می‌کنیم‌ و می‌بینیم‌ دختری یا پسری‌ نااهل‌ شده‌ و دچار ناهنجاری‌های‌ رفتاری‌ و عاطفی‌ شده‌ است‌؛ از خود سؤال می‌کنیم که چه‌ عواملی‌ دست‌ به‌ دست‌ هم‌ داده‌اند تا این وضعیت به وجود آید؟ البته‌ توجه‌ دارید که در مسایل‌ انسانی‌ یک‌ عامل‌ یا دو عامل‌ موجب نمی‌شود پدیده‌ای رخ دهد، بلکه‌ مجموعه‌ای‌ از عوامل‌ دخالت دارند و تأثیرگذار هستند. نظریۀ‌ سیستمی‌ حاکم بر تفکر علوم‌ انسانی،‌ این‌ حقیقت‌ را به‌ ما یادآور می‌شود که‌ به پدیده‌های انسانی‌‌ باید از تمام‌ ابعاد بنگریم‌ و به‌ قول‌ سعدی‌: ابر و باد و مه‌ و خورشید و فلک‌ و ده‌ها عامل‌ دیگر دست‌ به‌ دست‌ هم‌ می‌دهند تا انسانی‌ ‌ساخته شود و این‌ طور نیست‌ که‌ به‌ سهولت‌ بتوان‌ فقط‌ روی‌ یک‌ عامل‌ خاص انگشت‌ گذاشت‌. در این راستا، صالح شدنِ انسان مرهون تعلیم و تربیت یا آموزش و پرورش اوست و هر پدر و مادری پس از شناخت چیستی و کیستی انسان، باید به تعلیم و تربیت فرزند یا فرزندان خود بیندیشد و اقدام کند.
تعلیم‌ و تربیت‌ چیست‌؟
یکی از وادی‌های شناخت که ضرورت دارد هر پدر و مادری وارد آن شود و به طور نسبی از آن بهرۀ لازم را به دست آورد، توجه به نقش و جایگاه تعلیم‌ و تربیت و کسب شناخت لازم دربارۀ تعریف تعلیم‌ و تربیت است. به نظر اینجانب تعلیم‌ و تربیت‌ عبارت‌ است‌ از مجموعۀ‌ تلاش‌ها، فرصت‌ها، امکانات‌، اقدامات‌ و برنامه‌ها، از بدو انعقاد نطفه‌ تا واپسین‌ دم‌ حیات‌ به طور رسمی و غیر رسمی به منظور‌ رشد و شکوفاسازی‌ توان‌های‌ بالقوۀ‌ فرد به طور همه‌ جانبه‌ تا رسیدن‌ به‌ حداکثر ظرفیت (کمال) (به‌پژوه، 1394)‌. این‌ تعریف،‌ تعریف‌های‌ ضمنی دیگری نیز‌ به دنبال دارد: تعلیم‌ و تربیت،‌ یک‌ تلاش‌ و یک‌ اقدام‌ واحد نیست، مجموعه‌ای است‌ از تلاش‌ها و فرصت‌ها؛‌ مجموعۀ‌ تلاش‌هایی‌ است‌ با برنامه‌، آگاهانه‌ و عالمانه. تعلیم‌ و تربیت‌، تلاشی‌ کورکورانه‌ و تصادفی‌ نیست‌. تعلیم‌ و تربیت،‌ تلاشی‌ از نوع‌ آزمون‌ و خطا نیست، این‌ طور نیست‌ که‌ ما بتوانیم‌ با آزمون‌ و خطا به‌ جایی‌ برسیم‌. تعلیم‌ و تربیت،‌ مجموعه‌ای‌ از اقدامات‌ و تلاش‌های‌ حساب‌ شده‌ و سنجیده‌ است‌. تعلیم‌ و تربیت،‌ مستلزم‌ نقشه‌ و برنامه‌ است‌. تعلیم‌ و تربیت،‌ علم‌ است‌ و فن‌ است‌ و هنر که باید آن‌ را کسب‌ کرد، باید مطالعه‌ کرد و با مطالعه‌ بر دانایی‌های‌ خود افزود. باید باور کرد «توانایی، در‌ دانایی است». در این ارتباط حکیم‌ ابوالقاسم‌ فردوسی‌ به زیبایی فرموده‌ است‌:
توانا بود هر که‌ دانا بود ز دانش‌ دل‌ پیر برنا بود
شایان ذکر است که حکیم‌ ابوالقاسم‌ فردوسی این سخنان ارزشمند و مهم‌ را از قرآن‌ مجید الهام گرفته است؛‌ آن‌ جایی‌ که‌ خداوند می‌فرماید: بگو آیا کسانی‌ که‌ می‌دانند (اهل‌ علم‌) و کسانی‌ که‌ نمی‌دانند (نادانان‌) یکسان‌ هستند؟ تنها خردمندان‌ متذکر این‌ موضوع‌ هستند (قل‌ هَل‌ یستوی‌ الذین‌ یعلمون والذین‌ لایعلمون،‌ انّما یتذکّر اولوا الالباب،‌ سورة‌ الزمر، آیه‌ 9). همچنین حکیم ناصر خسرو به‌ بیان دیگری این‌ موضوع‌ را در شعر زیر مطرح‌ کرده است:
درخت‌ تو گر بار دانش‌ بگیرد به‌ زیر آوری‌ چرخ‌ نیلوفری‌ را
هدف‌های تعلیم و تربیت‌
هدف‌ نهایی تعلیم و تربیت، رشد و شکوفایی‌ توان‌های‌ بالقوۀ فرد‌ به‌ طور همه‌ جانبه‌ است. همان طور که در تعریف تعلیم و تربیت ذکر شد، ما به‌ دنبال‌ رشد و شکوفا سازی‌ توان‌های‌ بالقوۀ فرد‌ به‌ طور همه‌ جانبه هستیم؛ یعنی می‌خواهیم انسانی‌ داشته‌ باشیم‌ که‌ از تمام‌ جهات جسمش‌، ذهنش‌، عقلش‌ و عواطفش‌ رشد یافته‌ باشد. ‌در آموزه‌های دینی، انسان‌ رشید، کسی‌ است که‌ در تمام‌ ابعاد رشد یافته‌ باشد‌. برخی‌ از پدران و مادران به‌ نیازهای‌ جسمانی‌ به خوبی‌ توجه‌ می‌کنند، اما به نیازهای‌ روانی‌ و عاطفی‌ توجه ندارند؛ یا این که به نیازهای‌ معنوی‌ بهای لازم را نمی‌دهند، مانند شرکت در مراسم مذهبی، رسیدگی‌ به‌ امور مستمندان‌ و مستضعفان و شرکت‌ در مراسم‌ عزاداری و عروسی. همچنین انجام فعالیت‌های اجتماعی، ورزشی و هنری‌ همه‌ تعطیل هستند و به فرزند یا فرزندانشان می‌گویند «تو فقط‌ درس بخوان‌!» آیا این‌ است هدف تعلیم و تربیت‌؟ به‌ راستی‌ خانواده‌ها و نظام آموزشی ما به کجا می‌روند‌؟ اگر فرزند من‌ نتوانست درس‌ بخواند، حق‌ حیات‌ ندارد؟! در این ارتباط، فرزندان، ما پدران و مادران را مورد خطاب قرار می‌دهند (نک: ازدواج موفق و خانوادۀ سالم، چگونه؟ به‌پژوه، 1394)
ای پدر، ای مادر
احتیاجم همه پوشاک و غذا تنها نیست،
من به امنیت خاطر چو غذا محتاجم،
من محبت ز شما می‌خواهم،
دل پاک من از عاطفه لبریز کنید.
در حال حاضر، در نظام آموزشی و جامعۀ‌ ما انحرافی‌ رخ‌ داده‌ است‌. برخی از پدران و مادران تصور می‌کنند برای‌ سعادتمند شدن‌ یک‌ راه‌ وجود دارد و آن‌ هم‌ درس‌ خواندن‌ است! (یا درس‌ یا مرگ! یا دانشگاه‌ یا رو به‌ قبله شدن!). چه‌ کسی‌ گفته‌ است‌ تنها راه‌ سعادتمند شدن‌ درس‌ خواندن‌ است‌؟! درس خواندن به چه قیمتی؟! مگر ما مسلمان‌ نیستم‌؟ خداوند متعال‌ در قرآن‌ مجید در یک‌ آیه،‌ هدف ‌نهایی‌ و غایی‌ تعلیم‌ و تربیت‌ را به درستی مشخص‌ فرموده‌ است‌: «ان‌ اکرمکم‌ عندالله‌ اتقیکم»‌ (سورة‌ حجرات‌، آیه‌ 13)، یعنی در حقیقت گرامی‌ترین‌ شما نزد خداوند، پرهیزگارترین‌ شما هستند. چرا‌ برای‌ پذیرش فرزند یا فرزندانمان،‌ معیارهای‌ دیگری‌ را مطرح‌ و به‌ آنان‌ محبت‌ مشروط‌ می‌کنیم؟ آیا این‌ است‌ راهِ‌ درستِ‌ رسیدن به هدف‌های‌ تعلیم‌ و تربیت‌؟ آیا فکر می‌کنیم‌ هرکس‌ باسواد بود و مدرک‌ داشت‌، آدم‌تر است‌؟! سوادی‌ ارزشمند است و اعتبار دارد که‌ در خدمت‌ انسان ‌بودن‌ باشد و موجب‌ متقی‌ شدن‌ انسان‌ گردد و به‌ فلاح‌ و رستگاری‌ انسان ختم‌ شود. گفتنی است که سواد وسیله‌ است، نه هدف.‌ هدف غایی تعلیم‌ و تربیت و تمام‌ عبادت‌ها، انسان‌ شدن و با تقوی‌ شدن‌‌ است‌؛ همان گونه‌ که‌ می‌گویند: «ملا شدن‌ چه‌ آسان،‌ آدم‌ شدن‌ چه‌ مشکل‌ (گاهی‌ هم‌ محال‌ است‌).»
ذکر این نکته خالی از لطف نیست که لازمۀ‌ رسیدن‌ به‌ رشد همه‌ جانبه‌، توجه‌ به‌ نیازهای‌ همه‌ جانبه‌ و آموزش همه جانبه است‌ و سرانجام‌ رشد و شکوفایی‌ در سایۀ‌ امنیت‌ محقق‌ می‌شود. در خانواده‌ای‌ که‌ امنیت‌ روانی وجود دارد، محصولات‌ آن (فرزندان) شاداب‌تر و با طراوت‌تر هستند. بنا بر این ضرورت دارد به‌ خود بیاییم‌ و باور کنیم که «گل‌ها، مشکلی ندارند؛ باغبان‌ها اشکال دارند» (به‌پژوه، 1395). همچنین ضرورت دارد به‌ عنوان‌ باغبان‌ها، خود را ارزیابی‌ کنیم‌ که‌ چقدر توانسته‌ایم برای‌ ایجاد و بدست‌ آوردن‌ امنیت‌ روانی در درون خانواده تلاش‌ ‌کنیم‌؟
برای‌ رسیدن‌ به‌ حداکثر ظرفیت‌ یعنی‌ کمال‌ باید تلاش‌ کنیم‌ و باید از خداوند کمک‌ بخواهیم‌ و به‌ دنبال‌ تحقق هدف‌های‌ تعلیم‌ و تربیت باشیم.‌ البته‌ ظرفیت‌ وجودی هرکسی‌ حد‌ و اندازه‌ای‌ دارد؛ برای مثال، بوتۀ‌ توت‌ فرنگی‌ می‌تواند یک‌ متر رشد کند و درخت‌ گلابی‌ پنج‌ متر. ما به‌ عنوان‌ باغبان‌ وظیفه‌ داریم‌ فرزندمان‌ را به‌ حداکثر ظرفیت‌ خودش برسانیم‌. کسی‌ در بعد هنری‌ و کسی‌ در بعد ورزشی‌ می‌تواند رشد کند، ما محصولات‌ یکسان یک‌ کارخانۀ‌ واحد نیستیم و در میان‌ انسان‌ها، تفاوت‌های‌ فردی‌ حاکم است. همان‌ طور که‌ خداوند‌ تبارک‌ و تعالی‌ می‌فرماید: «لا یُکلف‌ الله نفساً الا وسعها (سوره‌ بقره‌، آیه‌ 286)، خداوند هیچ‌کس‌ را جز به قدر وسع‌ و توانایی‌اش‌ تکلیف نمی‌کند. بنا بر این، مهم‌ترین‌ اصل‌ این‌ است‌ که‌ از هر شخصی‌ به‌ اندازۀ‌ توان‌ و وسع‌ او باید انتظار داشت. ما نیز باید انتظاراتمان‌ را با وسع‌ فرزندانمان‌ تعدیل‌ کنیم‌ و متناسب‌ بسازیم‌. همین‌ اصل‌ را حضرت حق در سورۀ‌ نوح‌، آیه‌ 14 می‌فرماید «و قد خلقکم‌ اطوارا»: پس‌ به‌ تحقیق‌ خداوند شما را با‌ اطوار و انواع‌ گوناگون‌ آفریده است؛ طبایع،‌ نوع‌ نوع‌ هستند و باید به‌ این‌ موضوع‌ توجه‌ داشت‌.
گسترة‌ تعلیم‌ و تربیت‌
به‌ این‌ ترتیب‌ می‌رسیم‌ به‌ این‌ سؤال‌ مهم‌ که‌ گسترة‌ تعلیم‌ و تربیت‌ از کجا آغاز می‌شود و تا به کجا ادامه دارد؟ آیا من‌ و شما محصول‌ امروز و دیروزیم‌؟ بدیهی است که من‌ و شما راهی‌ طولانی و راهی پر فراز و نشیب را طی‌ کرده‌ایم‌، تا به‌ اینجا رسیده‌ایم‌. فرایند رشد از کجا آغاز می‌شود؟ از زمان همسرگزینی‌ پدر‌ و مادرمان،‌ از لحظۀ‌ روحانی‌ و معنوی‌ آمیزش‌ جنسی و انعقاد نطفه، دوران جنینی و بارداری، دوران شیرخوارگی و کودکی، دوران‌ پیش‌دبستانی و دبستانی‌ و این‌ فرایند پیچیده‌، قدم‌ به‌ قدم‌ ادامه دارد تا به امروز.‌ به‌ بیان دیگر‌، شدن‌ انسان‌ و رشد انسان‌ از بدو انعقاد نطفه‌ آغاز می‌شود و تا واپسین‌ دم‌ حیات استمرار دارد. البته‌ برخی‌ از روان‌شناسان‌ آغاز رشد را از تولد به‌ بعد معرفی‌ ‌کرده و برخی‌ از آنان هم‌ دوران‌ بارداری‌ را مورد توجه‌ قرار ‌داده‌اند.
من‌ و شما همواره‌ در حال‌ شدن‌ هستیم‌، من‌ و شما همواره‌ در حال‌ تعلیم‌ دیدن‌ و تربیت‌ شدن‌ هستیم‌. آن‌ روزی‌ که‌ من‌ فکر کنم‌ به‌ سقف‌ علم‌ رسیده‌ام‌ و یا به‌ سقف‌ تربیت‌ رسیده‌ام‌، آن‌ روز، روز مرگ‌ من‌ است‌. پدر یا مادری‌ که‌ ابراز می‌کند «من‌ همینم‌ که‌ هستم‌!»، در واقع‌ بدترین‌ استدلال‌ را می‌کند. نه،‌ ما می‌توانیم‌ غیر از این‌ چیزی‌ که‌ هستیم‌، باشیم‌. ما یک‌ سلاح‌ در اختیار داریم‌، که‌ به‌ آن‌ می‌گویند «خود سازی‌». همان طور که گفته‌ شد «گل‌ها، مشکلی‌ ندارند؛ باغبان‌ها، اشکال‌ دارند» (به‌پژوه، 1394؛1395). سخن از گل و باغ و باغبان است. البته این‌ سخن تا زمانی درست‌ است‌ که‌ گل‌ خود دارای‌ اراده‌ و اختیار نشده‌ است و تحت تأثیر تعالیم باغبان است‌. اما‌ وقتی‌ که‌ خود گل‌، به مقام باغبانی‌ می‌رسد، می‌تواند با اراده، خودآگاهی و خودسازی، بر احوال‌ خود مداقه‌ کند، ارزیابی‌ کند، بازنگری‌ کند و با خودیابی ببیند این‌ کاری‌ را که‌ می‌کند درست‌ است‌ یا نادرست‌؟ این‌ روشی‌ را که‌ بکار می‌بندد آیا او را به‌ هدف‌ می‌رساند یا او را از هدف دور می‌سازد؟ در این ارتباط مولوی‌ به زیبایی فرموده‌ است‌:
خلق‌ را تقلیدشان‌ بر باد داد ای‌ دو صد لعنت‌ بر این‌ تقلید باد
در وادی تعلیم و تربیت،‌ همواره‌ تقلید کورکورانه نفی‌ شده‌ است‌ و همچنین‌ رقابت‌ کورکورانه‌. پس‌ التفات‌ فرمودید که‌ گسترة‌ تعلیم‌ و تربیت‌ از بدو انعقاد نطفه‌، آغاز می‌شود و تا اکنون ادامه‌ دارد و توقف‌ پذیر نیست‌. گاهی‌ انسان‌ در سی‌ سالگی‌، در چهل‌ سالگی‌، در پنجاه‌ سالگی‌ به‌ خود می‌آید و گاهی‌ اوقات‌ تحولی‌ در زندگی‌ او رخ‌ می‌دهد که‌ می‌بیند راهی‌ را که‌ در زندگی‌ طی‌ کرده‌‌، نادرست‌ بوده‌ است و خودش‌ را اصلاًح‌ می‌کند و بر می‌گردد. خداوند سبحان همواره در توبه را باز گذاشته است و به ما می‌گوید: «صدبار اگر توبه‌ شکستی،‌ بازآ و بیا به سوی من و من‌ تو را می‌پذیرم‌». شایان ذکر است که منظور توبۀ‌ آگاهانه است‌، یعنی راهی‌ را که‌ به‌ اشتباه‌ رفته‌ام‌، آگاهانه متوجه شوم و از آن برگردم و خودم‌ را اصلاًح‌ ‌کنم‌. خداوند به‌ همۀ‌ ما این‌ فرصت‌ را داده‌ است‌ تا رفتارمان‌ را در ارتباط‌ با فرزندانمان‌، با همسرمان‌، همسایگانمان‌، اقواممان‌ و اطرافیان‌ مورد بررسی‌ قرار دهیم و آن را اصلاًح کنیم.‌ در مطالعۀ‌ خانوادۀ‌ سالم‌ و خانوادۀ‌ ناسالم‌، به‌ دنبال‌ بررسی‌ ویژگی‌های‌ این‌ گونه خانواده‌ها و محصولات آنها هستیم‌، یعنی‌ مطالعۀ‌ ویژگی‌های فرزندان‌ آنان. ببینیم‌ خانواده‌های‌ سالم‌ و موفق چه کار کرده‌اند،‌ ما هم‌ آن کارها‌ را انجام‌ دهیم‌ و آگاهانه‌ از آنها پیروی‌ کنیم‌ و در مورد خانواده‌های‌ ناسالم‌، ملاحظه کنیم‌ آنها چه کار کرده‌اند، آن‌ کارها را آگاهانه‌ انجام‌ ندهیم‌.
در یک‌ پوستر آموزشی‌ که‌ انجمن‌ اولیا و مربیان‌ آن را منتشر کرده‌ است‌ با یک‌ سؤال و جواب‌ ساده‌ آغاز می‌شود: کودکان‌ چگونه‌ رفتار‌ می‌کنند؟ پاسخ‌: همان‌ گونه که‌ با آنها رفتار می‌شود (به‌پژوه، 1360). چه‌ کسی‌ اولین‌ برخوردها را با کودک‌ دارد جز مادر؟ جز پدر؟ این‌ که‌ امام‌ خمینی‌ (رحمت‌ الله‌ علیه‌) فرمودند «از دامن زن مرد به معراج می رسد»، سخنی‌ بسیار عمیق‌ است‌ و ساعت‌ها باید راجع‌ به‌ آن‌ فکر کرد. از این رو، ملاحظه می‌شود پشت‌ هر زن‌ یا مرد موفق،‌ یک‌ زن‌ و یک‌ مادر موفق‌، مدیر، مدبر و آگاه‌ قرار دارد.‌ در این‌ باره‌ ناپلئون گفته است‌ که‌ زنان‌ با یک‌ دست‌ گهواره‌ و با دست‌ دیگر، دنیا را تکان‌ می‌دهند. گفتنی است که اولین‌ کسی‌ که به سؤال‌های‌‌ کودک‌ پاسخ می‌دهد، مادر است‌ (به‌پژوه، 1395).
در اسلام به‌ نقش‌ همسری و مادری‌ زن،‌ بسیار توجه‌ شده است. نقش‌ زن در خارج‌ از خانه و نقش‌ اشتغال‌ زن‌، نقش‌ ثانوی‌ او محسوب می‌شود؛ زیرا زنان در صورت اشتغال، باید مراقب باشند که اشتغال آنان در خارج از خانه، نقش‌های همسری و مادری آنان را تحت‌الشعاع قرار ندهد. فراموش‌ نشود زنان‌ خانه‌دار‌ و زنانی‌ که‌ نقش‌ همسری و مادری‌‌ خود را به خوبی‌ ایفا می‌کنند، هنگام ارزیابی خود، نباید‌ احساس‌ کنند که‌ اگر زنی‌ در خارج از خانه شاغل‌ نبود، پس‌ دیگر هیچ جایگاه و منزلتی در اجتماع ندارند! بدون تردید نقش‌ زن در ایجاد یک خانوادۀ سالم و نقش مادر در تربیت نسلی با نشاط و موفق،‌ بر هر نقش‌ دیگری اولویت دارد‌. گفتنی است که یکی از ویژگی‌های انسان‌های عاقل این است که هنگام‌ رو به رو شدن‌ با امور مهم‌ و مهم‌تر، امور مهم‌تر را انتخاب‌ می‌کنند و به‌ نظر می‌رسد که‌ نقش‌ همسری و مادری‌ زنان از هر نقش‌ دیگری‌ مهم‌تر است‌.
وراثت‌ در مقابل‌ تربیت‌
دو عامل‌ عمده‌ وجود دارد‌ که‌ باید در فرایند تعلیم‌ و تربیت‌ به‌ آن‌ توجه‌ کنیم؛‌ یکی‌ عامل‌ وراثت‌ است‌ و دیگری‌ عامل‌ تربیت‌. همان طور که پیشتر گفته شد کارکرد تعلیم‌ و تربیت‌ ایجاد نیست‌، ما چیزی‌ را ایجاد نمی‌کنیم‌، کارکرد تعلیم‌ و تربیت، کشف، استخراج و‌ شکوفاسازی‌ توان‌ها و استعدادهاست‌. ما به عنوان پدر یا مادر باید وسع‌ و توان‌ فرزندمان‌ را بشناسیم و شرایط‌، امکانات‌ و فرصت‌های لازم را برای رشد همه‌جانبۀ او فراهم‌ ‌کنیم‌ تا توان‌ها و استعدادهای او (معادن طلا و نقرۀ وجود او) کشف‌ شوند، ظاهر شوند و استخراج‌ شوند. در گذشته‌ افرادی‌ مانند‌ سعدی‌ از جمله کسانی بوده‌اند که به‌ نقش وراثت‌ و بنیاد عنایت خاصی داشته است. او در ابیاتی به نقش وراثت اشاره‌ می‌کند و‌ می‌گوید:
پرتو نیکان‌ نگیرد هر‌ که‌ بنیادش‌ بد است
‌تربیت‌ نااهل‌ را چون‌ گردکان‌ بر گنبد است‌
یا
گر چه سیم و زر ز سنگ آید همی در همه سنگی نباشد زر و سیم
بر همه عالم همی تابد سهیل جایی انبان می‌کند، جایی ادیم
در مقابل، گاهی‌ سعدی به نقش تربیت و محیط توجه می‌کند و می‌سراید:
گِلی‌ خوش‌ بوی‌ در حمام‌ روزی ‌رسید از دست‌ مخدومی‌ به‌ دستم
بدو گفتم‌ که‌ مشکی‌ یا عبیری که از بوی دلاویز تو مستم؟
بگفتا من گِلی ناچیز بودم ولیکن مدتی با گُل نشستم
کمال همنشین بر من اثر کرد وگرنه من همان خاکم که هستم
همچنین او در جایی‌ دیگر در همین باره می‌گوید:
سگ‌ اصحاب‌ کهف‌ روزی‌ چند پی‌ نیکان‌ گرفت‌ و مردم‌ شد
روان‌شناسان‌ در قرن‌های‌ نوزدهم‌ و بیستم‌ بر این باورند که هر دو عامل‌ هم‌ وراثت‌ و هم‌ محیط‌ و تعامل‌ هر دو در رشد و سازندگی انسان مؤثر و نقش آفرین است‌. اینجانب‌ تأکید می‌کنم‌ که‌ عامل‌ وراثت، عامل زمینه‌ساز‌ است و عامل تربیت، عامل شکوفاساز، به ویژه‌ در رشد جسمانی‌ و رشد هوش‌. از این رو، در پیشرفت‌ تحصیلی‌ فرزندان باید بیشتر به‌ عامل‌ وراثت‌ توجه‌ کنیم‌. من‌ و شما ویژگی‌های‌ هوشی‌ خود را از پدران‌ و مادرانمان‌ تا هفت‌ نسل‌ قبل‌ به‌ ارث‌ برده و می‌بریم‌ و در نتیجه من‌ از نظر هوشی‌ هیچ انتخاب و‌ اختیاری‌ ندارم‌. این‌ مجموعۀ‌ ژن‌ها و ساختار آنهاست که‌ هوش مرا زمینه‌سازی‌ می‌کنند. برای مثال، یک‌ مقنی‌ احتماًل‌ می‌دهد که اگر پنجاه ‌متر زمین‌ را بکند، به‌ آب‌ می‌رسد. شرط‌ اول‌ چیست‌؟ این‌ است‌ که‌ در پنجاه‌ متری‌ آبی‌ باشد. اگر در پنجاه متری آبی‌ نبود، چه‌ کار می‌توان کرد؟! گاهی‌ برخی از پدران و مادران می‌گویند: «من‌ حاضرم‌ فرش‌ زیر پایم‌ را بفروشم‌، تا فرزندم‌ دیپلم‌ بگیرد! دانشگاه‌ برود! این‌ طور بشود یا آن‌ طور بشود.» این قبیل پدران و مادران، برای فرزندشان معلم‌ خصوصی‌ می‌گیرند، فرزندشان را به کلاس‌ خصوصی‌ می‌فرستند و به روش‌های گوناگون بر او فشار می‌آورند و... بعد در پایان ملاحظه‌ می‌کنند که‌ هیچ پیشرفت و تغییری در فرزندشان رخ نداده است!
این‌ مثلی‌ که‌ قدیمی‌ها گفته‌اند: «چشمه‌ باید خودش‌ بجوشد، آب‌ دست‌ ریز فایده‌ ندارد!»؛‌ اکنون‌ روان‌شناسی‌ آن را ثابت‌ کرده‌ است‌؛ یعنی‌ همان‌ شکوفاسازی‌ توان‌های‌ بالقوه و استعدادهایی‌ که‌ در وجود فرد هست‌. مگر کسی‌ می‌تواند ادعا کند که‌ هزار کودک‌ پنج ساله‌ را در اختیار من بگذارید،‌ یک سال‌ با آنها کار کنم و پس از این مدت،‌ همه‌ بشوند نابغۀ دهر!‌؟ ابداً این‌ طور نیست‌. شرط‌ اول‌ این‌ است‌ که‌ کودکان مورد نظر از هوشی سرشار برخوردار باشند، استعداد خدادادی و توان‌های‌ ژنتیکی‌ لازم را داشته‌ باشند و سپس‌ در قدم‌ بعدی‌ ما به‌ عنوان‌ کشاورز و باغبان‌، شرایط‌ مناسب‌ و محیط‌ مناسب‌ را فراهم‌ کنیم‌ تا استعدادهای آنان شکوفا شود. لذا اینجانب‌ تاکید دارم‌ که‌ کار تعلیم‌ و تربیت‌ ایجاد نیست‌، شکوفاسازی‌ است‌. خانواده، نظام آموزشی و مدرسه،‌ کارش‌ شکوفاسازی‌ است‌. کسی نمی‌تواند بگوید که‌ من‌ استعدادی را یا توانی‌ را در فردی ایجاد کردم‌؛ بلکه‌ می‌تواند بگوید من‌ استعداد خاصی یا توانایی‌ خاصی را در فلان دانش‌آموز‌ شناسایی‌ و کشف‌ کردم‌ و آن‌ را استخراج‌ کردم و شکوفا ساختم‌. این‌ کار تعلیم و تربیت‌ است‌، این‌ کار پدر و مادر و خانواده‌ است‌ و این کار مدرسه است‌. در این باره میکل آنژ (نقاش، معمار و مجسمه‌ساز ایتالیایی) گفته است: «در دلِ هر قطعۀ سنگی، مجسمه‌ای پنهان است و وظیفة مجسمه‌ساز کشف و برملا کردن آن مجسمه است».
بنابراین،‌ در کار تعلیم‌ و تربیت‌ «اصل‌ بمیر و بدم‌!» و «باید» راهی‌ ندارد، «باید» بیست‌ شوی! «باید» دیپلم‌ بگیری! «باید» دانشگاه‌ بروی! باید، باید و باید. برخی از مادران و پدران به روش‌های گوناگون بر فرزندانشان فشار می‌آورند و برای مثال می‌گویند: «اگر بیست‌ نگرفتی‌ خانه‌ نیا!»، یا «اگر نمره‌ات خوب نشد، دیگر دختر من‌ نیستی‌ و یا پسر من‌ نیستی‌!». بدیهی است این‌ گونه‌ برخوردها و روش‌های‌ تهدیدآمیزی‌ که‌ بعضی‌ از خانواده‌ها بکار می‌برند، به‌ دلیل‌ جهل‌ و نادانی است و پیامدهای منفی به دنبال دارد. در این‌ ارتباط سعدی‌ فرموده است که:
باران‌ که‌ در لطافتِ‌ طبعش‌ خلاف‌ نیست
در باغ‌ لاله‌ روید و در شوره‌زار خس‌
آیا رویش خس در شوره‎زار و کویر را باید به باران‌ نسبت دهیم‌؟ هرگز. بدیهی است آن‌ استعداد و ویژگی‌ای‌ که‌ در این‌ گیاه‌ بوده، موجب‌ شده آن‌ گیاه‌ لاله‌ شود و دیگری‌ خس‌. لذا با توجه به محدودیت‌هایی که وراثت در فرایند رشد ایجاد می‌کند، معلمان و مربیان آزادی‌ عمل‌ زیادی ندارند‌. به یاد بیاوریم آن‌ روان‌شناس‌ رفتار گرا به‌ نام‌ جان واتسون‌ را که‌ ادعا کرد و گفت‌ که‌ ده‌ نوزاد را به‌ من‌ بدهید و بگویید هر کدام را با چه‌ نوع شخصیتی می‌خواهید، من‌ به‌ شما تحویل‌ می‌دهم‌! که هیچ‌ گاه‌ در اثبات این‌ ادعای‌ خود موفق‌ نشد!
بدون شک رفتار کودک از رفتار والدین او تأثیر می‌پذیرد؛ پدر و مادری‌ که‌ خودشان‌ مضطرب‌ هستند، عین‌ اضطراب‌ را به‌ فرزندانشان‌ منتقل‌ می‌کنند. این گونه پدران و مادران مرتب می‌گویند: «بدو، بگیر، درس بخوان، عقب‌ ماندی‌ و آبرویمان‌ رفت!» همان طور که ذکر شد، این‌ گونه‌ نیست‌ که‌ ما فکر کنیم‌ کارِ تعلیم‌ و تربیت‌ ایجاد است‌، خیر، کار تعلیم‌ و تربیت‌ شکوفاسازی‌ است‌. هنر منِ‌ مادر، منِ‌ معلم‌، منِ‌ مربی‌ این‌ است‌ که‌ استعدادهای‌ کودکان را شناسایی‌ کنم‌، امکانات‌ لازم را برای رشد و شکوفایی‌ آنان فراهم‌ کنم.‌ اگر در خانواده‌ای‌، در مدرسه‌ای‌ و در یک‌ نظام‌ آموزشی،‌ استعدادهایی‌ دست‌ نخورده‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد، باغبان‌ها مسئول‌ هستند. اگر من‌ به عنوان پدر یا مادر، کاری‌ کردم‌ که‌ استعدادهای فرزندم‌ نهفته‌ ماند و شکوفا نشد، من‌ مقصرم‌، من‌ و همچنین‌ مدرسه و جامعه مسئولیم. اگر معلمی‌ درون‌ کودک‌ را متحول‌ کرد تا او به‌ طلاها و نقره‌های‌ درونش‌ دست‌ بیابد، او معلمی موفق است و کار و وظیفه‌اش را به خوبی‌ انجام‌ داده است‌. اما اگر معلمی‌ کاری‌ کرد و با سؤال‌های‌ کودک‌ به گونه‌ای برخورد‌ کرد که‌ عشق‌ به‌ دانستن‌ و میل‌ به‌ یادگیری‌ و میل‌ به‌ خلاقیت‌ و نوآوری‌ در او سرکوب و خاموش‌ شد، وای‌ بر احوال‌ آن‌ معلم‌ و مربی و آن نظام آموزشی!
سخن پایانی
در بخش پایانی، به‌ عنوان‌ حسن‌ ختام‌ به نامۀ‌ یک فرزند به پدر خود و چند بیت‌ از اشعار حافظ‌ توجه کنید:
«پدر، سلام. پدر، خیلی‌ دوستت‌ دارم،‌ اما زیاد نمی‌بینمت‌؛ یا من‌ خوابم‌ یا تو خواب‌ هستی! اگر می‌توانی شب‌ها زودتر به‌ خانه‌ بیا تا کمی با هم حرف بزنیم و با هم‌ بازی‌ کنیم (معلوم‌ می‌شود که‌ بازی‌ نیز یک‌ نیاز است‌). حرف زدن و بازی کردن با تو خیلی کیف دارد. چه‌ قدر خوب‌ است که‌ با هم‌ به‌ گردش‌ برویم‌، وقتی‌ دست‌ مرا در کوچه و خیابان‌ می‌گیری‌، من‌ راحت‌تر قدم برمی‌دارم‌. دست‌های‌ تو گرم‌ است‌ و من‌ در کوچه و خیابان‌ گُم‌ نمی‌شوم‌.»
در حال‌ حاضر، نقش‌ پدران‌ و رابطۀ‌ آنها به ویژه از سنین نوجوانی‌ به‌ بعد با فرزندان‌ پسر چیست‌؟ من‌ به‌ شما مادران‌ عزیز خسته‌ نباشید می‌گویم‌، شما در دورۀ پیش‌ از دبستان‌ و دبستان،‌ نقش‌های خود را به خوبی ایفا می‌کنید، ولی‌ از دورة‌ نوجوانی به‌ بعد، به ویژه در ارتباط با پسران، این پدر است‌ که‌ باید بتواند بیشتر با فرزندان‌ خود رابطه‌ برقرار کند و در خانواده‌ حضور معنا‌داری داشته باشد؛ وگرنه‌ روزی‌ می‌رسد که‌ فرزندان‌ ما از نظر پدری‌ دچار یتیمی‌ عاطفی‌ می‌شوند.
در هر حال وظیفۀ مهم فرزندپروری و تعلیم و تربیت‌ فرزندان به عهدۀ والدین نهاده شده است و تعلیم و تربیت امری دایمی و پویاست و تعطیل بردار نیست! مادر شدن و پدر شدن یک مسئولیت‌ است و شما مسئول هستید که کودک دیروز، نوجوان امروز و جوان فردا را برای ورود به دنیای واقعی آماده کنید و به آنها درس زندگی یاد بدهید. در این ارتباط با حافظ شیرازی همسخن و همصدا می‌شویم و می‌گوییم‌:
نه‌ هر که‌ چهره‌ بر افروخت‌ دلبری‌ داند
نه‌ هر که‌ آینه‌ سازد سکندری‌ داند
نه‌ هر که‌ طرف‌ کله‌ کج‌ نهاد و تند نشست
کلاه داری‌ و آیین‌ سروری ‌ داند
وفا و مهر نکو باشد ار بیاموزی
وگرنه‌ هر که‌ تو بینی‌ ستمگری‌ داند
تو بندگی‌ چو گدایان‌ به‌ شرط‌ مزد مکن
که‌ دوست،‌ خود روش‌ بنده‌پروری‌ داند
هزار نکتۀ‌ باریک‌تر ز مو اینجاست
نه‌ هر که‌ سر بتراشد قلندری‌ داند
منابع‌
قرآن‌ مجید
به‌پژوه‌، احمد (1360). کودکان‌ چگونه‌ رفتار می‌کنند؟ همان گونه که با آنها رفتار می‌شود (پوستر آموزشی‌). تهران‌: انتشارات‌ انجمن‌ اولیا و مربیان
به‌پژوه‌، احمد (اسفند 1360). انعکاس رفتار: کودکان‌ چگونه‌ رفتار می‌کنند؟ همان گونه که با آنها رفتار می‌شود، ماهنامۀ پیوند (وزارت آموزش و پرورش)، شمارۀ پیاپی 29، 26-27.
به‌پژوه‌، احمد (1395). اصول‌ برقراری‌ رابطۀ‌ انسانی‌ با کودک‌ و نوجوان‌ (با تجدید نظر و اضافات) (چاپ‌ دهم‌). تهران‌: نشر دانژه.
به‌پژوه‌، احمد (1395). مادر موفق کیست؟ (بخش اول). ماهنامۀ پیوند (وزارت آموزش و پرورش)، شمارۀ پیاپی 444، 3-7.
به‌پژوه‌، احمد (1395). مادر موفق کیست؟ (بخش دوم). ماهنامۀ پیوند (وزارت آموزش و پرورش)، شمارۀ پیاپی 445، 12-14.
به‌پژوه‌، احمد (1394). خانواده و کودکان‌ با نیازهای ویژه (چاپ دوم). تهران‌: انتشارات‌ آوای نور.
به‌پژوه‌، احمد (1394). ازدواج موفق و خانوادۀ سالم، چگونه؟ (چاپ چهارم‌). تهران‌: انتشارات‌ انجمن‌ اولیا و مربیان
روزنامة‌ خبر (1375). تحلیل‌ روزنامۀ‌ خبر از یک‌ رویداد اجتماعی، آیا سمیه‌ و شاهرخ‌ اعدام‌ می‌شوند؟ (23/11/1375).
یوسفی، غلامحسین (1368). گلستان سعدی. تهران: انتشارات خوارزمی.

 

 

 

آخرین ویرایش۱۵ بهمن ۱۳۹۹